Terminem klucz muszyński określano, usytuowany na terenie Sądecczyzny, zespół dóbr biskupstwa krakowskiego, który obejmował miasteczka Muszynę i Tylicz (Miastko) wraz z przyległymi wsiami, gdzie Muszyna pełniła rolę centrum administracyjnego. Dla wymienionego wyżej kompleksu dóbr w źródłach i literaturze spotykamy szereg innych określeń, takich jak: kres muszyński, kres biskupi państwa, kres krynicki (sic!), starostwo muszyńskie, państwo muszyńskie lub państwo biskupie, czy też "Biskupszczyzna".

Genezę własności feudalnej biskupstwa krakowskiego w południowo­wschodniej Sądecczyźnie należy wiązać z aktem ugody zawartym 18 maja 1288 r. między biskupem krakowskim Pawłem z Przemankowa, a bratanicą zmarłego scholastyka krakowskiego Wysza i jej mężem komesem Mironegiem, synem kasztelana połanieckiego Dzierżykraja, także krewniaka Wysza¹. Otóż przed r. 1288 Wysz, z rodu Półkoziców zapisał w testamencie Muszynę i Świniarsko (koło Sącza) Pawłowi z Przemankowa². Po śmierci scholastyka zapis zakwestionowali krewni, co doprowadziło do procesu z biskupem krakowskim w 1288 r. W wyniku zawartej ugody, którą 23 maja 1288 r. potwierdził książę krakowski Leszek Czarny, biskup krakowski otrzymał na własność stołu biskupiego dobra Muszynę i Świniarsko, zrzekając się równocześnie roszczeń do innych posiadłości pozostałych po Wyszu³.

Stan ten jednak nie trwał zbyt długo, gdyż z początkiem XIV stulecia biskupstwo utraciło Muszynę, co niektórzy badacze wiążą z tzw. buntem wójta Alberta⁴. Można jedynie się domyślać, iż fakt, że biskup Muskata sprzyjał Wacławowi Czeskiemu był powodem dla którego Władysław Łokietek odebrał mu Muszynę i wcielił do dóbr królewskich⁵.

Murzyna wraz z należącymi doń wsiami powróciła we władanie biskupstwa krakowskiego dopiero 30 lipca 1391 r.⁶, kiedy to Władysław Jagiełło nadał te dobra biskupowi krakowskiemu Janowi z Radliczyc. Oprócz Muszyny nadanie obejmowało dwie osady, mające również charakter miejski - Powroźnik i Nowe Miasto alias Miastko (późniejszy Tylicz) oraz 10 wsi: Kuńczową, Staszkową Wolę, Krasnajedl, Długi Łęg, Poruj (które później zaginęły), a także Mikową, Andrzejówkę, Szczawnik, Łomnicę i Flornikową⁷ (Florynka). W tym też zapewne czasie doszło do zorganizowania i uporządkowania dóbr muszyńskich, które odtąd można nazwać kluczem⁸.

Była to autonomiczna niejako własność krakowskiego stołu biskupiego, licząca blisko 450 km², rządząca się własnymi prawami, z własną "siłą zbrojną" i stanowiła "dziedziczną" własność, której najwyższym zarządcą był aktualnie urzędujący biskup krakowski. Administratorem klucza był zaś ustanowiony przez biskupa starosta muszyński⁹, który pełnił nie tylko funkcję zarządcy dóbr, ale i naczelnika sił zbrojnych (harnicy). Stan ten był następstwem specyfiki niebezpiecznego pogranicza polsko-węgierskiego i rozplenionego na tym terenie zbójnictwa beskidzkiego¹⁰. Niekiedy biskupi wydzierżawiali swój klucz i wtedy starostowie byli zarazem tenutariuszami¹¹. W zakresie kompetencji murzyńskiego starosty mieściła się także władza sądownicza¹². Stał on na czele doraźnego sądu kryminalnego, który miał charakter sądu specjalnego oraz nadzwyczajnego i był właściwy dla całego klucza muszyńskiego. Zwany był sądem prawa gajnego wielkiego kryminalnego¹³ i jak przypuszcza Stanisław Płaza powstał przed 1647 rokiem, a zasiadali w nim przedstawiciele sądów ławniczych, radzieckich i cechowych. Składał się z "trojga prawa": muszyńskiego, tylickiego i kreskiego. Jego właściwość rzeczowa ograniczała się do najcięższych spraw karnych, tzw. gardłowych.

Doraźny sąd kryminalny był jednym z najważniejszych w całym rozbudowanym systemie sądownictwa klucza muszyńskiego. We wsiach sprawowali je, jedynie w drobnych sprawach cywilnych i karnych, sołtysi - stopniowo wypierani przez wójtów, którzy byli powoływani przez gromady. W miasteczkach wykonywały je sądy ławnicze i radzieckie oraz cechowe. Dla wsi całego klucza doraźny sąd kryminalny funkcjonował jako pierwsza instancja dla poważniejszych spraw karnych i cywilnych oraz jako kontrolna dla orzecznictwa sądów gromadzkiego szczebla. Natomiast wyższą instancją dla wszystkich mieszkańców klucza był sąd zamkowy ­ starościński (tj. zarządcy dóbr). Instancją nadrzędną nad nim był sąd komisarza biskupa, który w praktyce funkcjonował jako organ kontrolny. Zaś najwyższą instancją był sąd biskupi w Krakowie¹⁴. Urząd starosty (zarządcy klucza)¹⁵ przetrwał w kresie muszyńskim bez zmian, aż do likwidacji klucza w 1781 roku¹⁶.

Rozległe dobra murzyńskie zostały zasiedlone w dwóch fazach kolonizacji ­ w wieku XIV przeprowadzono tutaj kolonizację niemiecko-polską, a w wieku XVI i XVII osadnictwo na tzw. prawie wołoskim¹⁷. Zjawisko zagęszczenia osadnictwa w kluczu murzyńskim jest najbardziej widoczne na przestrzeni lat 1581 - 1629, kiedy to liczba wsi wzrosła z około 12¹⁸ do ogółem 28¹⁹, by w drugiej połowie XVII w. osiągnąć liczbę 35 wsi i 2 miasteczek²⁰. Były to - "stołeczna" Muszyna i Tylicz oraz wsie: Andrzejówka, Banica, Berest, Brunary Niżne, Brunary Wyżne, Byliczna, Czarna, Czerna, Czertyżne, Dubne, Florynka, Izby, Jastrzębik, Jaśkowa, Kamianna, Krynica, Leluchów, Milik, Mochnaczka Niżna, Mochnaczka Wyżna, Muszynka, Piorunka, Polany, Powroźnik, Słotwiny, Stawisza, Szczawnik, Śnietnica, Wawrzka, Wierchomla Mała, Wierchomla Wielka, Wojkowa, Złockie, Zubrzyk i Żegiestów. W ten sposób klucz muszyński stał się największa stanowiącą 1/7 całości, częścią dóbr biskupstwa krakowskiego²¹.

Władcy kresu murzyńskiego - biskupi krakowscy - dbali o rozwój swoich posiadłości. Świadczy o tym dokumenty lokacyjne wsi tego klucza. 0 rozwoju osadnictwa wołoskiego na terenie południowo-wschodniej Sądecczyzny można się sporo dowiedzieć przeglądając rejestry poborowe. I tak - rejestr z 1581 roku podawał, że klucz muszyński liczył: 63 półdworzyszcza wołoskie, 2 piły traczne, 2 huty szklane i 2 szklarzy. 0 wzroście osiedlenia wołoskiego na tym terenie dowiadujemy się z kolejnego rejestru podatkowego, z 1595 roku. Widzimy tu już: 100 półdworzyszcz wołoskich, 15 półdworzyszcz innych, 2 huty szklane i 2 młyny (z których jeden był zakupny o dwóch kołach, a drugi doroczny - również o dwóch kołach), a także 4 koła trackie, 4 młynarzy, 3 kowali, 10 komorników z bydłem, 20 sołtysów z włókami i 11 zagrodników z rolą²².

Do największych wsi w kluczu murzyńskim w XVII w. należały: Powroźnik, Krynica, Milik, Florynka, Mochnaczka Niżna i Izby. Każda z tych wsi liczyła średnio 216 mieszkańców (co daje 20% ludności klucza). W okresie, od połowy XVI do połowy XVII w., najbardziej rozwinęły się Krynica, Milik i Izby. Liczba ludności wzrosła w nich 5 - 8 razy. Należy przy tym zaznaczyć, że początkowe zaludnienie klucza było nieliczne i wynosiło w XVI w. 3000 osób. Jednak już w połowie XVII wieku liczba ta wzrosła do 6000 osób. Muszyna liczyła wtedy 541 mieszkańców, a Tylicz (wcześniejsze Miastko) 352²³. Zaś pod koniec funkcjonowania klucza jako własności biskupiej - w roku 1780 źródła podają, że w Muszynie odnotowano 1153, a w Tyliczu 993 mieszkańców²⁴. Mieszkańcy kresu byli zróżnicowani co do swego pochodzenia etnicznego. Ludność wołosko-ruska (Łemkowie) przeważała w osadach wiejskich klucza. Natomiast ludność polska była skoncentrowana w obu miasteczkach, Muszynie i Tyliczu oraz w nielicznych wsiach w ich pobliżu²⁵. Ludność żydowska zaś stanowiła nieliczny garstkę ogółu²⁶.

Ludność klucza ok. 1785 r. liczyła 16885 mieszkańców, w tym 14919 (88,36 %) ludności wyznania grekokatolickiego, 1863 (11,03 %) ludności katolickiej oraz 103 (0,61 %) osoby wyznania mojżeszowego. Co daje gęstość zaludnienia ok. 38 osób/km² .

Kres muszyński, chociaż położony najdalej od Krakowa i rozpościerający się w górzystym i lesistym terenie - tuż nad południowy granica państwa w południowo-wschodnim zakątku powiatu sądeckiego, był najrozleglejszym pod względem obszaru i obejmującym, równocześnie największa liczbę wsi kluczem biskupstwa na terenie województwa krakowskiego²⁷.

Położenie geograficzne kresu muszyńskiego warunkowało jego rozwój gospodarczy. Rola gospodarcza klucza w Sądecczyźnie była skromna. Dobra muszyńskie mimo możnych protektorów w osobach biskupów krakowskich nie były nigdy większym ośrodkiem handlowym czy rzemieślniczym. Ludność zamieszkująca kres muszyński obok pasterstwa zajmowała się też rolnictwem. Z biegiem czasu to ono wysunęło się na plan pierwszy. Nie ulega wątpliwości, że czynnikiem sprzyjającym była - występująca na tym obszarze - średniourodzajna gleba. I tak średnia wartość produkcji z łanu wynosiła około 50 kóp zboża, a średnia proporcjonalna wartość produkcji w całym kluczu wynosiła z jednego łanu 53 kopy zboża²⁸. Nieomal w każdej wsi kresu znajdowała się gorzelnia lub browar. Stanowiły one własność sołtysią²⁹. Z uwagi na duży lesistość terenu ludność w kluczu murzyńskim zajmowała się także obróbką drewna. Rejestr poborowy z 1595 roku wymieniał tutaj 4 piły traczne. Natomiast w roku 1678 mamy wzmiankę o 5 piłach na terenie klucza³⁰.

W roku 1647 powinności i świadczenia mieszkańców klucza uregulował biskup krakowski Piotr Gembicki. Do podatków, które musieli płacić należały: jarząbkowe, żerowe, pobarańszczyzna, trymowe, serowe, pobartne, półtalerkowe, osep oraz młyńskie z sołtysich młynów i garcowe z miast. Pańszczyznę zaś ustalono na jeden dzień odrabiany bydłem i cztery dni pieszo³¹. Gdy porównamy ten zapis z ordynacja dla klucza z 1575 r., możemy zaobserwować, nader rzadki w owych czasach, proces zmniejszania wymiaru pańszczyzny³². Był to swego rodzaju ewenement, w czasie gdy w większości feudalnych dóbr już dawno odbywano pańszczyznę tygodniową³³. W takim stanie rzeczy można pokusić się o stwierdzenie, że na terenie klucza muszyńskiego położenie ludności chłopskiej nie pogarszało się w takim stopniu, jaki jest - w tym okresie - wykazywany dla innych dóbr feudalnych w Koronie.

W myśl ordynacji z 1647 r. do obowiązków ludności kresu należała też obrona granic klucza. Dlatego każdy mieszczanin i kmieć miał mieć swój rynsztunek (rusznicę albo muszkiet, ładownicę, szablę i siekierę), natomiast komornik kosę nasadzoną na sztorc. Sołtysi zaś byli zobowiązani do służby wojskowej w dragonii biskupiej. Biskup przypominał: "Poddani wszyscy kresu tego ku potrzebie swej prochy, lonty, kule mieć mają, a gdyby niebezpieczeństwo następowało od Węgier, my kul, prochów i lontów dodawać powinni będziemy według potrzeby”³⁴. Chodziło tutaj, oczywiście, o "rozbójników i opryszków", którzy nachodzili te tereny, by później schronić się za węgierską granicę.

Znajdujące się w niektórych wsiach klucza folusze dobitnie świadczą o tym, że obok rolnictwa i hodowli ludność zajmowała się sukiennictwem³⁵.

Szerokim echem odbiła się na terenie klucza muszyńskiego konfederacja barska. Jej działalność została przyhamowana aneksją Sądecczyzny do królestwa węgierskiego. Z początkiem sierpnia 1770 r. wojska zajęły dobra muszyńskie i znaczną część Sądecczyzny po wsie Dąbrowę, Mogilno i Boguszę. W ten sposób, pod pozorem ochrony przed dżumą, w wyniku wydanego przez cesarzową Marię Teresę rozkazu przesunięto tzw. kordon sanitarny po linię Beskidów. W 1781 r, nastąpiła kasacja posiadłości biskupich w kluczu muszyńskim. W Muszynie utworzono "zarząd domen państwowych" ³⁶. Dobra muszyńskie, jako kameralne, należały odtąd do skarbu austriackiego. Były przeznaczone na tzw. fundusz religijny. Był on administrowany przez specjalną komisję, w skład której wchodziło duchowieństwo. Fundusz ten służył do pokrywania potrzeb religijnych oraz wypłaty pensji dla duchownych³⁷.

1.Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława, wyd. F. Piekosiński, t. 1, Kraków 1874, nr 89 (dalej: KDKK).

2.Biskup krakowski Paweł z Przemankowa był także spokrewniony z rodem Półkoziców.

3.KDKK, t. 1, nr 89; zob. też: Akta sądu kryminalnego kresu muszyńskiego (1647 ­ 1765), wyd. F. Piekosiński, [w:] Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t. 9, 1889, s. 323; W. Bębynek, Starostwo muszyńskie. Własność biskupstwa krakowskiego, "Przewodnik Naukowy i Literacki", t. 42, 1914 - 1916, s. 117, 410; S. Inglot, Stan i rozmieszczenie uposażenia biskupstwa krakowskiego w połowie XV wieku, Badania z Dziejów Społecznych i Gospodarczych, pod red. F. Bujaka, z. 2, Lwów 1925, s. 59; K. Pieradzka, Na szlakach Łemkowszczyzny, Kraków 1939, s. 10, 52; K. Dziwik, Struktura i rozmieszczenie feudalnej własności ziemskiej w Sądecczyźnie w XV wieku, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie, R. 7/8, 1961/1962 [druk 1963], s. 60; A. Rutkowska-Plachcińska, Sądecczyzna w XIII - XIV wieku. Przemiany gospodarcze i społeczne, Wrocław - Warszawa - Kraków 1961, s. 27; F. Piekosiński, Rycerstwo polskie wieków średnich, t. 3, Rycerstwo małopolskie w dobie piastowskiej, Kraków 1901, s. 98 - 99, 163 - 164.

4.W. Bębynek, op. cit., s. 117; K. Dziwik, op. cit.; por. H. Stamirski, Sądeczyzna w roku 1629, Rocznik Sądecki, t. 3, 1957 i odbitka, s. 27; A. Rutkowska-Płachcińska, op. cit., s. 77.

5.Stefan Inglot wysunął hipotezę, że Władysław Łokietek zabrał ją biskupowi krakowskiemu Muskacie najprawdopodobniej równocześnie z Pławcem w r. 1304 w chwili powrotu do Polski - głównie z powodów strategicznych; zob. S. Inglot, op. cit.

6.W. Bębynek, op. cit., s. 411.

8.W. Bębynek, op. cit.; por. S. Inglot, op. cit.; K. Pieradzka, op. cit., s. 53.

9.Starosty muszyńskiego nie można utożsamiać z urzędem starosty grodowego (który otrzymywał swój urząd od króla i spełniał w jego zastępstwie funkcje administracyjne, sądowe i wojskowe), ale postrzegać go jako funkcjonariusza biskupiego czyli zarządcę dóbr - a więc starostę tylko z nazwy; zob. Z. Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983, s. 199 - 202.

11 Ibidem; zob. też: W. Bębynek, op. cit., s. 13 - 16.

12 Zakres uprawnień starosty muszyńskiego opisuje: W. Bębynek, op. cit., s. 17 - 21; por. K. Pieradzka, op. cit., s. 33 - 34, 53 - 55.

13 Sąd gajny - sąd prawidłowo otwarty, uprawniony.

14 Zawiłości funkcjonowania oraz tryb postępowania sądowego w kluczu muszyńskim szeroko przedstawił: S. Płaza, Doraźny sąd kryminalny klucza muszyńskiego (XVII ­XVIII w.), "Czasopismo Prawno - Historyczne", t. 40, 1988, z. 2, s. 199 - 212.

15 Niepełny poczet starostów w kluczu muszyńskim daje: W. Bębynek, op. cit., s. 21 ­ 22; natomiast wykaz starostów muszyńskich u: H. Stamirskiego, Muszyna i jej starostowie do roku 1781, "Rocznik Sądecki", t. 12, 1971, s. 51 - 63; uzupełnia: F. Kiryk, Miasta kresu muszyńskiego w okresie przedrozbiorowym, "Przemyskie Zapiski Historyczne", R. 4/5, 1986/7 [druk 1988], s. 24 - 25, przypis 85.

17 Dotychczasowa literatura na ogół przyjmuje, że kolonizacja wołosko-ruska w Karpatach stanowiła jednolity nurt, w którym obydwa jego składniki i bałkański i ruski występowały wspólnie. Kilka lat temu wysunięto pogląd, że różnice zachodzące między Wołochami a Rusinami były zbyt głębokie, aby te dwie grupy ludności mogły ze sobą współdziałać na zasadzie wspólnoty interesów; zob. R. Reinfuss, Z badań nad pasterstwem i hodowlą w Beskidzie Niskim, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych. PAN Oddział w Krakowie, t. 30/1 - 2, 1986 [druk 1988], s. 39 - 41; por. idem, Śladami Łemków, Warszawa 1990; zob. też: K. Przyboś, Dzieje Karpat Polskich, [w:] Karpaty Polskie. Przyroda, człowiek i jego działalność, pod red. J. Warszyńskiej, Kraków 1995, s. 152 - 153.

18 "Muszyńskie państwo nie należało do pierwotnych uposażeń, ale w XVI wieku stanowiło już dość ważny klucz biskupi. Było tam w 1581 r. 65 osiadłości, przypuszczalnie w 12 wsiach". A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Małopolska, t. 3 (Źródła Dziejowe, t. 14), Warszawa 1886, s. 78.

19 Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, oprac. W. Domin, J. Kolasa, E. Trzym, S. Żyga, pod red. S. Inglota, Wrocław 1956, s. XXXIV.

20 Adolf Pawiński podaje, że: "W XVII wieku około 1662 r. liczono w tem państwie 29 wsi i dwa miasteczka". A. Pawiński, op. cit.

21 S. Płaza, op. cit., s. 200.

22 L. Białkowski, Ziemia Sandecka. Stan jej społeczno-gospodarczy w pierwszej połowie XVI wieku, skreślony na podstawie ksiąg grodzkich sandeckich (z lat 1516 - 1550) i niektórych akt ziemskich czchowskich, "Przegląd Historyczny", t. 12, 1911, s. 230.

23 W. Bębynek, op. cit., s. 123 - 124; por. F. Kiryk, Dzieje miasta w okresie staropolskim, [w:] Historia Starego Sącza od czasów najdawniejszych do 1939 roku, praca zbiorowa pod red. H. Barycza, Kraków 1979, s. 73 (tabela). Pawiński podaje dla klucza w XVII w. liczbę ponad 5000 mieszkańców, zob. A. Pawiński, op. cit.

24 M. Adamczyk, Związki dziejowe ziem województwa nowosądeckiego, "Rocznik Sądecki", t. 15/16, 1974 - 1977, s. 21 (tabela).

25 W. Bębynek, op. cit., s. 126; por. R. Reinfuss, Śladami..., s. 13 - 1 S.

26 P. Rychlewski, Ludność klucza muszyńskiego w drugiej połowie XVIII wieku, "Rocznik Sądecki", t. 28 (w druku).

28 W. Bębynek, op. cit., s. 211 - 215 (powyższe dane trafnie ilustruje tabela na s. 213).

29 Zob. Wyjątek z przywileju Piotra Myszkowskiego biskupa krakowskiego dla miasta Muszyny dotyczący propinacji sołtysiej w kluczu muszyńskim z 3 września 1589 r., [w:] Ordynacje i ustawy wiejskie. Z archiwów metropolitarnego i kapitulnego w Krakowie, 1451 - 1689, oprac. S. Kuraś [PAN Oddz. w Krakowie, Materiały Komisji Nauk Historycznych Nr 3], Kraków 1960, nr 58, s. 53 (dalej: Ordynacje i ustawy).

30 W reformie sołectw klucza muszyńskiego, wydanej w Kielcach 2 marca 1678 r. przez biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego, czytamy: "Pił w kresie muszyńskim jest 5, z których skarbowi księcia jmci nic nie idzie, lubo ks. Franciszek Kaliszewicz ekonom postanowił, aby co rok po trzydziestu tarcic oddawali [tj. sołtysi i wójtowie klucza - przyp. P. R.J; w żadnym roku tego nie czynili". Ibidem, nr 105, s. 112.

31 Zob. S. Kuraś, Wstęp, [w:J Ordynacje i ustawy, s. IX (tabela).

32 Por. Ordynacja dla klucza muszyńskiego z 20 sierpnia 1575 r., [w:J Ordynacje i ustawy, nr 48 (s. 40 - 41).

33 Zob. S. Kuraś, op. cit., s. VIII - X.

34 Ordynacja dla klucza muszyńskiego z 20 listopada 1647 r., [w:] Ordynacje i ustawy, nr 99 (s. 98 - 104).

36 Miasta polskie w tysiącleciu, t. 1, Wrocław 1965, s. 651.

37 W. Bębynek, op. cit., s. 417; zob. też: A. Diveky, Dzieje przyłączenia miast spiskich do Węgier w roku 1770, Zamość 1921, s. 26. Por. K. Tymbarski, Zarys dziejów gospodarczo - społecznych Muszyny w czasach galicyjskich (1770 - 1918), "Rocznik Sądecki", t. 17, 1982, s. 47 - 70.